www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

HISTORIA - STROJE LUDOWE


Jednym z najważniejszych czynników określających grupę etnograficzną jest ubiór charakterystyczny dla danej zbiorowości. Strój ludowy występujący na obszarze dawnego księstwa opolsko-raciborskiego był różny dla różnych grup ludności, a na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat uległ licznym oraz znacznym przemianom. W granicach księstwa opolsko-raciborskiego znalazły się ziemie które w obecnym potocznym określeniu nazywamy ziemie śląskie i małopolskie. Jednak trzeba wiedzieć że ziemia raciborska, cieszyńska, bytomska, siewierska, oświęcimska i opolska tworzyły trzon księstwa opolsko-raciborskiego. Jednym słowem można stwierdzić jedno że ziemia ta stanowiła pomost między śląskiem właściwym (Wrocław)i małopolską właściwą (Kraków).


więcej w poniższych działach:
Strój rozbarsko-bytomski
Strój opolski
Strój cieszyński "wałaski"
Strój górali śląskich
Strój górali żywieckich
Strój lachów - Bestwina
Strój pszczyński
Strój raciborski
Strój rybnicki
Strój oleski
Strój wilamowski
Strój żywiecki
Fragmenty i rysunki z książek - źródło

Strój rozbarsko-bytomski

Strój kobiecy składa się z białej płóciennej lub batystowej bluzki, wełnianej spódnicy; sukiennego gorsetu oraz jedwabnego fartucha. Płócienna bluzka posiada szerokie rękawy, zmarszczone nad łokciem i wykończone falbaną, pokrytą białym haftem . Takim samym haftem pokryta jest również kryza okalająca wykrój szyi. Spódnicę wierzchnią - "mazelonkę" wiśniową lub szafirową, układana w fałdy noszono na kilku spódnicach. Są to: "odziemek", "wierzchniok", dwie spódnice - jedna biała, druga kolorowa, "fryzka" i ..watówka". Fartuch ("zopaska") jedwabny posiada przeważnie wzór kwiatów - często są to kolorowe róże. Gorset "wierzcheń", przeważnie z czarnego lub czerwonego sukna nie jest zszyty ze spódnicą. Charakterystyczny krój "wierzchnia" stwarza sylwetkę zwężoną w pasie a poszerzoną w biodrach. Wycięcie gorsetu koło szyi obszyte jest szeroką wstążką w tkane kwiaty. Przód gorsetu, zapinany na guziki, ozdobiony koło zapięcia kolorową tasiemką. Gorsety rozbarskie nie są pokryte haftem. Uzupełnieniem tego stroju jest kilka sznur korali ze złotym krzyżykiem oraz wstążki tkane w kwiaty. Starsze kobiety zamiast gorsetu noszą kaftan zwany "jaklą" i okrywają się tureckimi chustami. Nakryciem głowy jest piękny, biały czepek z koronkową kryzą opadającą na czoło i wstążkami spływającymi wzdłuż sukni. Często biały czepek zastępuje czerwona wełniana chustka w kwiaty, wiązana z tyłu głowy, tzw. "purpurka". Piękne są górzańskie wianki "korony". Oprócz kwiatów i zieleni mnóstwo w nich kolorowych korali oraz złotego i srebrnego szychu. "Koronę" wkłada się na specjalne upięcie głowy, zrobione z dużej ilości wstążek.

Strój męski rozbarsko - bytomski nie różni się od opolskiego. Składa się z żółtych spodni z irchy, zwanych "jelonioki", lub sukiennych granatowych, wpuszczanych do czarnych wysokich butów, z białej koszuli, kamizelki zwanej "bruszlekiem" i kaftana. Kaftan (kabot) oraz kamizelka są z granatowego sukna, posiadają jednakowy krój, czerwone lub niebieskie wypustki oraz jednakowe ozdoby koło srebrnych guzików i na kieszeniach. Różnica w tym, że kamizelka jest bez rękawów. Pod szyją jedwabna barwna chustka, na głowie zaś szeroki czarny kapelusz, czyli "kania", albo też futrzana czapka "lisica". Strojem uroczystym jest, długa po kostki, granatowa sukmana zwana "suknią" - zapinana na haftki, lamowana amarantem, poszerzana z tyłu nacięciami i fałdami.

   



góra

Strój opolski

Strój kobiecy składa się z szerokiej, wełnianej plisowanej spódnicy w kolorze czarnym, brązowym lub granatowym oraz luźnego kaftana o kształcie trapezu, zwanego ,"jakla", wykonanego z tego samego materiału co spódnica. Na spódnicę zakłada się fartuch brokatowy: ciemnoniebieski, brązowy lub popielaty. Na nogi wkłada czarne pończochy i półbuty na słupku - sznurowane lub z paskiem; na głowę - wełnianą chustkę z jedwabnymi frędzlami, w barwie harmonizującej z resztą stroju.

Strój męski został zarzucony w II połowie XIX w. Odpowiadał on popularnemu strojowi noszonemu w rejonie bytomskim. Składał się: ze spodni z żółtej irchy -..jelenioków", butów z wysokimi cholewami, granatowej lub czarnej (w okresie późniejszym) "kamizeli" z "jargankami" (odstającymi fałdami) na plecach - od pasa w dół, długości zwykłej marynarki, kamizelki nazwanej "westa" lub "brzuślek", zapinanej wysoko podszyją, zakładanej na białą, płócienną koszulę. Na głowę latem kapelusz z szerokim rondem, tzw. "kanię", zimą - "tworzówkę" - futrzaną czapkę krytą futerkiem tchórza.

   



góra

Strój cieszyński "wałaski"

Strój kobiecy składa się z mocno marszczonej, ciemnej spódnicy z sukna, zszytej razem z aksamitnym gorsetem zwanym "żywotek", wkładanym na białą bluzkę -"kabotek", której przód i bufiaste rękawy pokryte są pięknym, białym haftem. Wzorzysty brokatowy, względnie jedwabny fartuch ma tę samą długość co spódnica (długości uległy znacznym zmianom: w połowie XIX w. zaledwie zakrywały kolana, około 1900 r. noszono spódnice - długie prawie do kostki, w okresie międzywojennym i obecnie sięgają do połowy łydki).Fartuch związany jest w pasie szeroką wstążką z przodu na kokardę, końce zwisają do samego dołu fartucha.

Strój ten składa się z obcisłych spodni z dwoma przyporami, wykonanych z granatowego, fabrycznego sukna. Z tego samego materiału uszyty był kaftan - marynarka (dosyć krótki, sięgający nieco poniżej pasa). Pod marynarkę ubierano białą płócienną koszulę z kołnierzem oraz kolorową kamizelkę. Pod szyją wiązano chustkę, przeważnie koloru czerwonego. Wysokie buty, czarne, z usztywnionymi cholewkami. Czarny kapelusz z szerokim rondem. Wierzchnie okrycie Cieszyniaka stanowił płaszcz - peleryna o kroju bardzo zbliżonym do okryć, noszonych ówcześnie powszechnie w miastach.

   



góra

Strój górali śląskich

Strój kobiecy: wąska biała koszula, sięgająca kolan (ciasnocha), na koszulę nałożony kaftanik z cienkiego białego płótna, suto marszczony przy szyi, z bufiastymi do łokcia rękawami, luźno puszczony w pasie, krótki - sięga ledwie do bioder, przy szyi i w rękawach wykończony haftowaną lamówką. Zapaska (kiecka z przodu nie zszyta) drobno plisowana z czarnego płótna, długa do połowy łydek. Fartuch perkalowy koloru szafirowego lub granatowego w drobny wzorek. Na nogach kierpce i białe wełniane skarpety. Głowa odkryta, włosy splecione w warkocz związany wstążką.

Strój męski: koszula z białego adamaszkowego płótna, z szerokimi rękawami zakończonymi haftem i zdobiona haftem na przodzie. Kamizela bez rękawów (bruclik) z czerwonego lub czarnego sukna, naszywana dwoma rzędami guzików z fałszywymi pętelkami, z tyłu pasowana, długość do bioder. Nogawice białe obcisłe z wołoskiego sukna. Skarpety białe z owczej wełny i kierpce z nawłokami - czyli sznurami z koziej sierści, które kilkakrotnie owija się wokół kostek aż do końca skarpetek. Kapelusz filcowy z szerokim opuszczonym rondem, w zimie barania czapka.

   



góra

Strój górali żywieckich

Strój kobiecy: różnił od stroju góralek śląskich. Spódnice szyto z kwiecistej cienkiej wełny. Płócienne koszule miały długie rękawy, zdobione na mankietach białym haftem oraz dekoracyjny kołnierz przy szyi. Ciemne, sukienne gorsery na przedzie i plecach pokryte były skromnym haftem przedstawiającym najczęściej motyw kwiatowej gałązki, zwanym popularnie lelują. Spódnicę okrywała płócienna zapaska z białym haftem, a ramiona wełniana, kwiecista chustka. Strój uzupełniały korale.

Strój męski: jest bardzo podobny do stroju górali śląskich. Różnice widoczne są dla wprawnego oka: górale żywieccy np. zdobili haftem spodnie w dolnej części nogawki oraz przy pasie, z kolei nie zdobili koszul haftowanymi znakami.

   

góra

Strój lachów - Bestwina

Strój kobiecy: starszy lachowski i tzw. "śląski" z okresu międzywojennego. Strój "śląski" przywędrował z ziemi cieszyńskiej. Jest to w zasadzie strój wałachów cieszyńskich z pewnymi lokalnymi, małopolskimi wpływami. Na oplecku jako element zdobniczy pojawiły się kolorowe cekiny i koraliki. Kobiety zakładają czerwone korale nie występujące po cieszyńskiej stronie. Poza tym niebieski galon zdobiący spódnice ślązaczek kobiety w Bestwinie schowały pod spódnicą.

Strój męski: nosi on typowe cechy strojów z łuku karpackiego. Wykonany jest z sukna fabrycznego, czarnego, granatowego lub białego (spodnie i czasem płaszcze). Spodnie "syte na dyslu", czyli nogawki zwężające się ku dołowi. Noszone wysoko na brzuchu. Kamizelka (bruślocek) oraz kurtka (spencerek) w kroju tzw. węgierskim, skrojone w sposób jak gdyby były nieco za krótkie. Buty "poloki" skórzane z wysokimi cholewami, marszczone na kostkach. Niewątpliwie cechą charakterystyczną są wysokie stożkowe kapelusze z okrągłą główką i wąskim rondem. Zdobione kolorowym sznurkiem z "kućkom" i bukietem sztucznych kwiatów. Noszono u nas również magierki tynieckie i baranice stożkowe. W opisie stroju pojawiają się również żupany, białe sukmany i płótnianki.

   

góra

Strój pszczyński

Strój pszczyński ulegał też różnym zmianom w okresie ostatniego stulecia i posiadał kilka odmian. Z jednej strony dają się tu zauważyć podobieństwa do stroju cieszyńskiego, z drugiej do opolskiego i rozbarskiego.

Opis stroju noszony przez parę drużbów.

Strój kobiecy składa się z szerokiej, marszczonej spódnicy sięgającej kostek, wkładanej nieraz na kilka halek, zszytej razem z gorsetem zwanym "oplecek". Gorset, zwykle koloru granatowego, pokrywał kolorowy haft o motywie roślinnym. Dół spódnicy obszyty był kwiecistą kolorową wstążką i złotym galonem. Fartuch, długości spódnicy, z białego batystu lub tiulu zdobiony białym haftem. Płócienna bluzka z bufiastymi ręka- wami zakończonymi falbaną, a koło szyi kryza zdobiona białym haftem. Dziewczyna z okolicy Pszczyny nosiła na szyi czerwone korale wiązane na karku kolorową tkaną wstążką. Taką samą wstążkę zawiązywała w pasie na kokardę z długimi końcami. Na głowie - wianek ze sztucznvch różowych kwiatów i zielonych listków, zakończony opadającą na plecy kwiecistą wstążką. Na nogach buciki sznurowane lub płytkie trzewiki na słupkowvm obcasie.

Strój męski - drużba ubrany był w spodnie z granatowego sukna, wpuszczane do czarnych butów z cholewami, w kamizelkę z tego samego materiału, bez rękawów, zapinaną na jeden lub dwa rzędy metalowych guzików, wkładaną na białą płócienną koszulę, o dość szerokich rękawach wszytych w wąski mankiet, zakończoną pod szyją małym stojącym kołnierzykiem, przewiązanym czerwoną wstążką. Na głowie czarny kapelusz przepasany wstążką tkaną w kwiaty; z lewej strony za wstążką zatknięty bukiet ze sztucznych kwiatów, od którego opada w dół kilka długich kolorowych wstążek. Okrycie wierzchnie stanowił niegdyś płaszcz-peleryna, podobny do płaszcza cieszvńskiego.

   



góra

Strój raciborski

Strój kobiecy składał się z szerokiej, długiej spódnicy, luźnym kaftanom, utrzymywanych zazwyczaj w ciemnych tonacjach. Raciborzanki , przeważnie, noszą długie, szerokie wełniane, plisowane spódnice, z tego samego materiału, luźne trapezowate kaftany i brokatowe fartuchy. Na ramionach albo na głowie wełniana chustka w kolorze stonowanym z resztą ubioru. Pończochy przeważnie czarne, buty (półbuty) również czarne, sznurowane lub na pasku, na słupkowym obcasie. Zimą od święta noszą te same stroje, tylko halki nie płócienne, lecz grube flanelowe, a wierzchnie kaftany również z ciepłą podszewką. Całą postać otula gruba „barankowa" albo inna wełniana ciemna chusta, złożona na krzyż i założona na głowę, z bocznymi końcami skrzyżowanymi z przodu i luźno w dół spuszczonymi. Uzupełnieniem stroju jest barwna (kraciasta lub kwiecista) kokarda, łącząca dwa z tyłu spuszczone warkocze, musi ona być widoczna spod dość długości chustki na głowę.

Strój męski był właściwie podobny w całym regionie. Głównymi jego elementami były żółte skórzane spodnie, wysokie czarne buty, niebieska kamizela i długi płaszcz z dużym kołnierzem w formie peleryny.

   

   



góra

Strój rybnicki

Strój kobiecy charakteryzował się: długą kiecką, z szeroką spódnicą utrzymywaną na staniku o półokrągłym dekolcie, kabotkiem z krótkimi, bufiastymi rękawami o białych, płaskich i dziurkowanych haftach, które zdobiły również dno czepców. Czepce szyto albo z płótna, albo z tiulu ze stojącą nad czołem koronkową ryszą układaną w drobne fałdki i z haftem na dnie. Weselne czepce miały w tyle bogaty haft złoty lub srebrny, wszystkie inne czepce - haft biały płaski i dziurkowany. Do kiecki przypasywano fartuch szeroki, jedwabny, za który zatykano końce narożników wzorzystej, wełnianej chusty zarzucanej na ramiona i skrzyżowanej na piersiach. Dziewczęta na głowie nosiły galandę z kolorowych sztucznych kwiatów i błyszczących koralików.

Strój męski nawiązywał do form znanych z Cieszyńskiego i Pszczyńskiego, ale zarzucono go zupełnie już w drugiej połowie XIX wieku.

góra

Strój oleski

Podstawowy komplet składa się:

kabotek, merynka skrzyżowana na piersi, kiecka, jakla i stosunkowo wąski fartuch uszyty z trzech klinów.

Strój kobiecy na komplet stroju z burokiem czyli kiecą składał się przyramkowy kabotek z krótkimi rękawami, związywanymi tasiemką a także płócienna modra, brunatna lub czarna haftowana zapaska. Nakrycie głowy zamężnej kobiety stanowił tiulowy czepiec z fałdowaną krezą, który prawdopodobnie przejęto z osiemnastowiecznych wzorów mieszeczańskich. Widać stąd, że miejscowy strój ludowy ulegał licznym zmianom i do czasów współczesnych niewiele się zachowało z jego najstarszych form.

Strój męski został zarzucony w XIX wieku.

   

góra

Strój wilamowski

Kobiety nosiły strój, na który składały się — w wersji uroczystej — samodziałowa pasiasta spódnica, zszyta z brokatowym kwiecistym stanikiem, biała bluzka z długim rękawem, zdobionym żółtym haftem, fartuch z gładkiego zielonego jedwabiu, wełniane pończochy w wielobarwne paski, kilka czepców (3 do 7) nałożonych jeden na drugi, a na nich płócienna związka o bogato haftowanych brzegach. Noszone były też perkalowe fartuchy — białe drukowane w bordowe kwiaty, jedwabne spódnice ciemno- niebieskie, obszyte złotym galonem, kaftany czerwone, amarantowe, niebieskie, naramienne chusty kraciaste i tureckie. Tak zestawiony strój był barwny, atrakcyjny wizualnie. Odmienność tę potęgowały nazwy w języku wilamowskim nadane poszczególnym częściom stroju, np. jypła — bluzka, koszula, ryk — spódnica, drymła — związka.

Strój męski: -

góra

Strój żywiecki

Strój kobiecy: Strój mieszczek był szczególnie efektowny, a zastosowanie dużej ilości haftowanego tiulu przydawało mu lekkości i elegancji. Żywczanka nosiła cztery do pięciu szerokich, wykrochmalonych i sztywnych spódnic. Wierzchnia, atłasowa bądź adamaszkowa spódnica, miała niebieski, zielony lub czerwony kolor. Gorset, wykonany z aksamitu lub atłasu był haftowany; do tego zakładano kamizelkę z falbanką i pelerynką; tiulową, haftowaną suknię z usztywnioną krezą, fartuch oraz tiulowy łoktusz (długi szal okrywające plecy i ramiona). Na głowie mieszczka nosiła złoty czepiec zdobiony misternie koronką lub chustkę krzyżówkę z muślinu. Sznury czerwonych korali upiększone były kokardami ze wstążek Całości dopełniały aksamitne lub adamaszkowe pantofelki.

Strój męski: Męski stój żywiecki składał się z żupanu przepasanego szerokim, zdobionym pasem, kolorowej czapki i butów z cholewami. Strój mieszczan żywieckich, czerpiący z mody dworskiej, ale odgrywał podobną rolę, jak uroczyste ubiory noszone przez lud.




góra

Fragmenty i rysunki z książek - źródło

- "Pieśni Taniec i Obrzędy Górnego Śląska" - Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska

- "Śląskie Stroje Ludowe" - Barbara Bazielich

- "My i nasi sąsiedzi - Stroje ludowe w województwie śląskiego" - Muzeum Miejskie w Tychach

- "Raciborski strój ludowy" - Muzeum w Raciborzu

- "Stroje ludowe w 1000-leciu Państwa Polskiego" - Kazimierz Zadora-Przyłęcki

góra

© 2011 - 2017 SKŁADNICA GÓRNOSLĄSKA
Œ Wszelkie prawa autorskie zastrzeżone. Kopiowanie materiałów dozwolone tylko za zgodą właciciela.
WŁAŚCICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usługowo-Handlowa Geometrico